|
oÙRdmyl xmùeiwcøi xpËoËg PlxâP¢ bmêKËbk xgËdwbd
ÌjwMwËdwk ewmwewxm oiwR RygËdk þñkÕe eÞKwm KËk oit I
ovÆÚxZk xggZêdËK Z×Ël cËk„ ÌoB oËŠ bmêKËbk ÌbmËeÞi I
iwdgZwk xmqw Ìbt, iwdÖnËK oËPZd KËk„ G KwkËY PlxâP¢ËK
ÂcÖ xgËdwbd iwcøi dt, ogêwxcK mx£ßmwly oÙRdmyl MYiwcøi
xpËoËgI xgËgPdw Kkw pt„ PlxâPË¢k iwcøËi GKxU ÌbËmk xmùe,
ovÆÚxZ, oiwR Rygd I kwÄÛ gøgþÿw oóeËKêI AgxpZ pItw jwt„
eÔgê ewxKþZôwd I þñwcyd gwvlwËbËm xdxiêZ gwvlw PlxâPË¢k
eÞwt 98 hwMB eÖkØn xdiêwZwk pwËZ xdxiêZ pËtËQ„ Adøwdø
xmùeKlwt dwky Ìj pwËk xdiêwËY GxMËtËQ Ìo pwËk PlxâP¢
xdiêwËY AwËoxd„ G KwkËY PlxâPË¢ dwkyk kÕewtd NËUËQ
eÖkØËnk Acyd GK owiwxRK Ryg xpËoËg jwËbk þñZìè ÌKwd o£w
LÖ^ËR ewItw jwt dw„
PlxâPË¢ dwky Aexkpwjê Dewbwd„ GB Aexkpwjê Avm AxhdËtB
oyiwg¦„ ÌjËpZ× PlxâP¢ pËâQ exkPwlKxdhêk iwcøi, ZwB eÖkØn
xdiêwZwk PlxâPË¢ dwky AxhËd¢yËK eÖkØnZwxìèK iËdwhwg
AdÖjwtyB Deþÿwed KkËZ pt„ dwkyk eÞxZ oiwËRk odwZd
bÙxÄhxŠ GLËdw ÌZid BxZgwPKhwËg gbl ptxd„ gZêiwËd
icøjÖMyt AiwdÖxnK AwPkËYk xdlêŒ eÞKwm ptZ KiB NËU, xKìç
owiwxRK AdÖmwoËdk mÙáLxlZ g¬d ÌaËK GLËdw dwky iÖx£ß lwh
KËkxd„ PlxâPË¢I Awikw oiwËRk eÖkØnZwxìèK iËdwhwgËKB
ÌbLËZ ewB„ Gk iËcø gøxZ¢ßi Ìj ÌdB Zw dt, xKìç gøxZ¢ßi
KLËdw DbwpkY pËZ ewËk dw„
G AéËl PlxâPË¢k ÂkØ ÌaËK G ejêìZô Ìjog AxhËd¢y bweËUk
oËŠ Axhdt KËkËQd ZwËbk xdËtB GB xdg¬„
G AéËlk G ÌqË¢ eÞai owpoy iÖoxli ZkØYy xio ÌkwËKtw
AwpËib„ xZxd lwËpwËkk xdgêwK Qxg Itw«wxkv Wøwëowkop
ÌgmxKQ× QxgËZ Axhdt KËkd„ Ìbm xghwËMk AwËM xgÛxUm
mwodwiËl G AéËlk AwËdwtwkw QbôdwËi (gdwdy ÌP#cÖky) AxhËd¢y
xpËoËg ZuKwlyd exúPi gwvlw Zaw KlKwZwk PlxâPË¢ Axhdt ÂkØ
KËkd„ ’47 owËl Ìbm xghwËMk ekI xZxd KlKwZwk QxgËZ Axhdt
AgøwpZ kwËLd„ þñwcydZwk AwËM nwU bmËKk iwSwiwxS oiËt
xZxd þÿwtyhwËg gwvlwËbËm PËl AwËod„ ZLd ÌlU Ìbtwk xg
lwBU (’70), cyËk gËp ÌiNdw, oÖL bÖ:ËLk oway, Awlöwp
ÌiËpkgwd, AwKwmekyop KËtKxU QxgËZ Axhdt KËkd„
’47 owËl x§RwxZZË£òk iwcøËi Ìbm xghwËMk ek xgxq®hwËg
PlxâP¢ xdiêwËYk DËbøwM Ìdtw pËlI hwnw AwËëbwlËdk eÔgê
ejêìZô Zw gwþZôgwxtZ ptxd„ ewxKþZôwd mwodwiËl G AéËl
PlxâP¢ xdiêwY ÂkØk ÌeQËd hwnw AwËëbwlËdk owflø AdÖËeÞkYw
xpËoËg KwR KËkËQ„ XwKwt PlxâP¢ xmùe MËr ÌZwlwk Rdø W.
owËbËKk ÌdZêÙËZò MxVZ pt ÌKw-AewËkxUh xflô ÌiKwoê
xlxiËUW, XwKw„ GB eÞxZÅwËdk eÞËjwRdwt ’54 owËlB
þñùeÐbNêø PlxâP¢ ‘AweøwtËdk’ xdiêwY ÂkØ pt„ W. AwgbÖo
owËbËKk Kwxpdy Agl¹Ëd owËkwtwk ÌpwËoËdk xP¢dwUø I
exkPwldwt QxgxUk xP¢MÞwpK xQËld owcd kwt, dwtËKk hÔxiKwt
xQËld AwLZwk ÌpwËod, dwxtKw xQËld ewexr„ Mwd ÌMËtxQËld
dykØ mwioÖdíwpwk (dwxtKw ewexrk Ìgwd) I iwpgÖgw pwodwZ„
Aweøwtd Gk ekB GB eÞxZÅwËdk x§Zyt Qxg FZ×iŠËlk KwR ÂkØ
pt„ G QxgËZ AwxidÖl pK, KwRy LwËlK, Awtmw AwLZwk,
pwxggÖlöwp, dÖkØl Awli L^w Axhdt KËkd„ owËkwtwk ÌpwËoËdk
exkPwldwt 5xbd mÔxUv pgwk ek Qxgk KwR g¬ pËt jwt„ ekgZyê
oiËt G eÞxZÅwdxUI dwdw KwkËY xglÖ® pËt jwt„ ewexr Awk
PlxâPË¢ oóeÙ£ß awËKdxd „ ZËg Awtmw Aw£ßwk Ìgm KËtKxU
PlxâPË¢ Axhdt KËkd„
’54 owËl AwgbÖl Rgµwk Lwd G AéËlk Zaw ZuKwlyd eÔgê
ewxKþZôwËdk eÞai ogwK gwvlw Qxg ‘iÖL I iÖËLwm’-Gk KwR
ÂkØ KËkd„ dwxtKw o‰U eÞoËŠ AwgbÖl Rgµwk Lwd gËlxQËld
“oioøw pËlw, ÌiËt ewB dw„ hwglwi eÖkØnËKB dwiwËZ pt
dwxK! ÌeewËk xblwi„ AwoËZ ÂkØ Kkl„ GKRd AwËo ÌZw AwËkKRd
hwOwdy Ìbt„ Kxli mkwfyk þèy KwËilw mkwfyËK xdËZ PwBlwi„
ZwËbkI BâQw xQl„ pËlw dw„ eÔxYêiwk (iÔl dwi ewkhyd gwdÖ)
Lgk Ìelwi„ dwUK KkZ„ ÌMlwi„ gwowt dwB„ xVKwdw ÌkËL Glwi,
eËk Ìo AxfËo GËo pwxRk„ gËl Awxi QxgËZ KwR Kkg„ gllwi
etow? gll dw, Awiwk etow lwMËg dw„ Awiwt XwKwt awKËZ,
ÌLËZ xbËZ xbËgd„ G oit xetwky (dwRiw), RpkZ Awkw, xglxKo,
kxpiw Ikw GËlw„’’
iÖL I iÖËLwm ’57 owËl iÖx£ß ewt„ iÖL I iÖËLwËmk ek K^wËPk
Ìbtwl, Ìowdwk KwRl BZøwxb QxgËZ Axhdt KkËlI owrw RwMwËZ
ewËkdxd eÔxYêiw„ ZËg Zwk ÌiËt dwoxkd ’87 owËl Ìlwh lwlow
QxgËZ AxhdËtk iwcøËi PlxâPË¢ RxrZ pd„ Gkek etow etow,
xildZwkw, o¬wdop Ìgm KËtKxU QxgËZ Axhdt KËkd„ ekgZêy
oiËt dwtK RoyiËK xgËt KËk Axhdt ÌaËK bÔËk oËk jwd„ dgµB
bmËKk ÌmnxbËK dwtK Royi iwkw jwd„ MZgQk AwgwËkw AxhdËt
Awowk ÌNwnYw Ìbd dwoxkd„
iÖL I iÖËLwm Qxgk AwËkK AxhËd¢y xglxKo gwky dby I dwky,
DRwlw, ekItwdw, GB ÌZw Rygd, gwglÖ, mxdgwËkk xPxV,
exkPtop eÞwt Ìbr mZwxcK PlxâP¢ I Ìbr pwRwk dwUËK Axhdt
KËkd„ xglxKËok Kdøw AwËltw gwky Ñmmg ÌaËK dÙZøPPêwt oóeÙ£ß
pd„ ekgZyê oiËt oÖlZwdw WwK×, kRdyM¬w, Mxl ÌaËK kwRea,
eÞxZxpvow, kËok gwBbwdy, kwxRtw oÖlZwdw, icÖiwlZyop
xgxhdí QxgËZ Axhdt KËkd„
iÖL I iÖËLwm Qxgk AxhËd¢y kxpiw LwZ×d nwU bmËK RdxeÞt
Pxk¢wxhËd¢y xQËld„ xZxd 80xUk iËZw QxgËZ Axhdt KËkd„
ÌgZwk, xUxh, ié dwUËKI Axhdt KkËZd„ 1976 owËlk 9 RÖd
XwKwt iÙZ×øgkY KËkd„ xKìç xetwky Ggv RpkZ Awkw oóeËKê
xgþZôwxkZ Rwdw jwt dw„ KwkY Gkw ÌKDB PlxâPË¢k oËŠ oóeÙ£ß
xQËld dw„
ewxKþZôwd mwodwiËl GfxWxo eÞxZÅwk ek PlxâP¢ xdiêwY ÂkØ
pt„ GfxWxok DËbøwËM xdxiêZ eÞai PlxâP¢ Awxotw (iÖx£ß
ZwxlKwt nÅ)„ G QxgËZ dwxtKw PxkË¢ Axhdt KËkd oÖxiZw Ìbgy
(Ìpdw h›wPwjê)„ GQwrw xoZwkw ow£wk (AwËtmw AwLZwk),
xmxkd, iwcÖky, SYêw Awxotw Qxgk DËlöLËjwMø dwky PxkË¢
Axhdt KËkd„
Awxotw Qxg xbËt ÂkØ KËk eÞwt bÖB mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd
oÖxiZw Ìbgy„ nwU bmËKk ÂkØËZ xZxd PlxâPË¢k RdxeÞt dwxtKw
xpËoËg LøwxZ lwh KËkd„ nwU bmËKk iwSwiwxSk ek Pxk¢wxhdËt
S×^ËK eËrd oÖxiZw Ìbgy„ AmöylZwk KwkËY Awxm bmK ÌaËK
PlxâPË¢ eÞwt AxdtxiZ pËt eËrd GfxWxok PlxâPË¢k eÞai
eÞcwd dwxtKw oÖxiZw Ìbgy„
GQwrw Aw†d xdËt ÌLlw, ÌiwËik AwËlw, iwtwk ovowk, Awbmê
QwewLwdw, dZ×d eÞhwZ BZøwxb QxgËZ AxhdËtk ewmwewxm
eÞËjwRdwI KËkd oÖxiZw Ìbgy„ nwU bmËKk ÂkØËZ xZxd Rxpk
kwtpwËdk oËŠ xggwp g¬Ëd Awg¦ pd„ Zwk oìZôwdËbk AËdËKB
dwUK kPdw, exkPwldw I eÞËjwRdwk KwËR RxrZ„ Gk iËcø xgeÖl
kwtpwËdk dwi xgËmnhwËg DËlöLËjwMø„ oÖxiZw Ìbgy 2005 owËl
gwcêKøRxdZ KwkËY iwkw jwd„
Awxotw Qxgk AwËkK AxhËd¢y AwËtmw AwLZwk eéwËmk bmËK iËé
Axhdt KkËZd„ PlxâPË¢ xZxd iÔlZ Pxk¢wxhËd¢y xQËld„ Awxotw
Qxgk AwËkK AxhËd¢y xmxkd ekgZyêËZ Ìgm KËtKxU PxkË¢ Axhdt
KËkËQd„ jxbI nwU bmËKk ek, xgËmnZ iÖx£ßjÖ˦k ek Zwk
oóeËKê xgËmn xKQÖ Rwdw jwt dw„ Awxotw Qxgk AdøZi AxhËd¢y
iwcÖky P›ewcøwt ÌgmxKQ× QxgËZ Axhdt KËkd„ Awxotw Qxgk
GKxU xKËmwk gtËok PxkË¢ Axhdt KËkd SYêw„ Qxgk opxmùey
xpËoËg Ìgm KËtKxU QxgËZ KwR KËkd„ ’61 owËl pwkwËdw xbd
QxgËZ dwxtKw PxkË¢ kÕebwd KËkd Ggv mgdi dwËi eÞxZÅw lwh
KËkd„ dwxtKw PxkË¢ xZxd AËdK QxgËZ Axhdt KËkd„ þñwcydZwk
eÔËgê ’68 owËl xZxd þñwiy oÖkKwk kgyd ÌNwËnk oËŠ exúPi
ewxKþZôwËd PËl jwd„ ÌoLwdKwk xgxhdí DbÖê QxgËZ Axhdt
KËkd„ nwU bmËK kpiwd I mgdi RdxeÞt RÖxU xpËoËg eÞxZÅw
lwh KËkxQl„ gwvlwËbËm GËo AwóiwRwdop MZ GK bmËK xZxd
KËtKxU QxgËZ Axhdt KËkxQËld„
Awxotw PlxâPË¢k ek LÖg Aùe oiËtB PlxâPË¢ AËdK dwxtKw I
Pxk¢wxhËd¢yk AwMid NËU„ nwU bmËKk ÂkØ ÌaËK Ìmn ejêìZô
jwkw PlxâPË¢ AwËod ZwËbk iËcø oÖlZwdw Rwiwd, dwxoiw Lwd,
AwËdwtwkw, oÖRwZw, ÌkwRy, Kgky, oÖPëbw, mwgwdw, gxgZw,
kwYy okKwk, kImd Rwxil, mxiêly AwpËib eÞiÖL PlxâPË¢
gøweK RdxeÞtZw lwh KËkd„ GËbk AËdËK dwxtKw I Pxk¢wxhËd¢y
xpËoËg LøwxZ lwh KËkd„ GQwrw kImd Awkw, ÌkËgKw, oÖlZwdw,
AxiZw goÖ, AwxZtw ÌP#cÖky, iwtw pwRwxkKw, kydw P¢ßgZyê,
ÌoZwkw AwpËib, oÖlZwdw eÞiÖL Pxk¢wxhËd¢y xpËoËg LøwxZ
lwh KËkd„
GQwrw AwËkw xKQÖ AxhËd¢y nwU bmËK PlxâPË¢ AwËod, jwkw
KËtKxU QxgËZ Axhdt KËkB pwxkËt jwd„ Gkw pËld Axdiw
h›wPwjê, AdÖkwcw, AxiZw goÖ, eÞtwZ ÌMwlwi iÖþZôwfwk þèy
I AxhËd¢y oÖgYêw iÖþZôwfwk iw ÌpwoËd Awkw, Ìmly, Ìmwhw,
mwxpbw, mwiyi Awkw, lÖgdw, kÕew Lwd, Ìkmiw, kyYw Aw¢ßwi,
kwxRtw ÌP#cÖky, kwxRtw, kwxRtw ÌP#cÖky, k™dw, kImd dgy,
xidÖ kpiwd, xidíw Lwd, xikwdw Rwiwd, xidxZ ÌpwËod, i™Ö
b£, Ìggy kyUw, fwkRwdw ggy, dwtdw, AxhËd¢y AwËdwtwkwk
ÌQwU Ìgwd dwxMêo, dwRdyd, dwxMêo ÌiwkËmb, xblwkw Btwoxid,
ZëbÛw, ZdÖRw, Wxl ÌP#cÖky, Wxl gr×tw, Zwkwdw, xUdw,
RÖxltw, xRdwZ, RtìZôy, Rxkdw, Rgw ÌP#cÖky, xP¢w Rxpk,
KÚnäw KwËgky, Kwdd, Kùedw, KwRky, KwRl ÌP#cÖky, Awhw,
Kùedw (lwgdy), Itwxpbw eÞiÖL„
nwU bmËKk owrw RwMwËdw dwxtKw oÖlZwdw Rwiwd„ Zwk Awol
dwi xQl Ñotbw ÌpwoËd Awkw mkyfw ÌgMi„ xZxd GfxWxok xP¢MÞwpK
KwRy ÌiogwÉŒwiwËdk þèy„ iwxUk ewpwr Zwk eÞai Qxg„ eÞai
QxgËZB xZxd gøweK RdxeÞtZw lwh KËkd Ggv XwKwk PlxâPË¢
eÞai ZwkKw AxhËd¢y xpËoËg LøwxZ lwh KËkd„ Gkek eÞwt 50xU
QxgËZ Axhdt KËkd„
þñwcydZw eÔgêgZêy oiËt GfxWxok DËbøwËM xdxiêZ G ÌbËmk
x§Zyt iÖx£ßeÞw® PlxâP¢ ‘RwËMw Étw owËhkw’t GKxU ÌQwU
PxkË¢ Axhdt KËkd dwxoiw Lwd„ ekgZyê oiËt xZxd cwkwewZ
(’63) QxgËZ eÞcwd dwxtKw xpËoËg AwxghêÔZ pd„ nwU bmËK
xZxd †kØZòeÔYê dwxtKw xQËld „
PxlöËmk bmËK dÙZøPPêwt RxrZ pd kImd Rwxil„ þñwiy MIpk
Rwxil xgxmÄ dÙZøxmùey I dÙZøexkPwlK„ nwU bmËK AxhdËtk
oËŠ oóeÙ£ß pd„ eÞwt bÖB mZwxcK PlxâPË¢ Axhdt KËkd„ 2004
owËl xZxd iÙZ×øgkY KËkd„
nwU bmËKk ÂkØk xbËK Pxk¢wxhËd¢y xpËoËg PlxâPË¢ AwËod
kwYy okKwk„ xZxd Gk AwËM ié I ÌgZwËk Axhdt KkËZd„ GQwrw
dwP I Mwd xmËLxQËld„ DbÖê Qxg ‘bÔk pøwt oÖL Kw M^wI’ Zwk
AxhdyZ eÞai Qxg„ ekgZyê oiËt xZxd eÞwt bÖB mZwxcK QxgËZ
Axhdt KËkd„ AxcKwvm QxgËZ xZxd ÌdxZgwPK gw Ll PxkË¢
Axhdt KËk K×Uxd gÖxrk LøwxZ lwh KËkd„ AwËlwxPZ GB AxhËd¢y
gÉ KËÄ xbdwxZewZ KËkd„ AaêwhwËg ÌkwËM h×ËM iwkw ÌMËQd„
bweÖËU AxhËd¢y AwËdwtwkw nwU bmËKk ÂkØËZ PlxâPË¢ AwËod„
Zwk AwËM xZxd iËé Axhdt I dÙZøPPêwk oËŠ oóeÙ£ß xQËld„
xZxd Awjwd Qxgk iwcøËi PlxâPË¢ AwËod„ ekgZyêËZ xZxd eÞwt
e^wP mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd„ GLd ejêìZô xZxd
ÌemwbwkhwËg Axhdt KËk jwËâQd„
AxhËd¢y oÖRwZwk Rdô K×xÄtwt„ xZxd nwU bmËKk cwkwewZ
(’63) QxgËZ AxhdËtk iwcøËi ÂkØËZB PlxâPË¢ RxrZ pd Ggv
mynêþÿwdyt dwxtKw xpËoËg LøwxZ lwh KËkd„ ZuKwlyd dwtK
AwxRËik oËŠ oÖRwZw RÖxUg¦ pËt RdxeÞtZw lwh KËkd„
ekgZyêKwËl mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd„
nwU bmËKk GB ÌZw Rygd (’64) QxgËZ AxhdËtk iwcøËi AxhdËt
RxrZ pd mwiyi AwLZwk ÌkwRy„ Zwk gwgwI PlxâPË¢k oËŠ oóeÙ£ß
xQËld„ xZxd nwU bmËK dwxtKw xpËoËg LøwxZ lwh KËkd„ Awxmk
bmËKk iwSwiwxS xZxd Awmw-xdkwmw dwËi GKxU PlxâP¢
exkPwldw KËkd„ AxdtxiZ pËlI xZxd dgµB bmËK KËtKxU PlxâPË¢
Axhdt KËkd„
xKËmwky gtËo ’63 owËl PlxâPË¢ AwËod P›MÞwËik ÌiËt
AwfËkwRw oÖlZwdw kZíw„ ÂkØk xbËK xZxd kZíw dwËi Axhdt
KkËlI ekgZyê oiËt mwgwdw dwËiB exkxPZ I RdxeÞtZw lwh
KËkd„ Zwk AxhdyZ eÞai Qxg dZ×d oÖk„ xKËmwk gtËo kZíw
dwËi xZxd Zwlwm, WwK×gwgÖ, hwBtw, owMk, etËo, Awgwk
gdgwËo kÕegwd BZøwxb QxgËZ Axhdt KËkd„ ’67 owËl xZxd
PËKxk (DbÖê Qxg) QxgËZ dwxtKw PxkË¢ Axhdt KËkd Ggv
mwgwdw dwi cwkY KËkd„ ekgZyêËZ eÞwt xZd mZwxcK QxgËZ
oÖAxhdt KËk gøweK RdxeÞtZw ARêd KËkd„ xZxd nwU bmËK
Axhdt ÂkØ KkËlI o£k, Awxm I dgµB bmËKk iwSwiwxS ejêìZô (Axhdt
ÌQËr Ìbtwk AwM ejêìZô) eÞwt byNê xZd bmK mynêþÿwdyt
AxhËd¢y xpËoËg PlxâPË¢ eÞhwg xgþZôwk KËkd„ eÞËjwRK
Itwxpb owxbKËK xgËt KËkd„ þñwiy-þèy xiËl MËr ÌZwËld
eÞËjwRdw ovþÿw GoGo (mwgwdw-owxbK) eÞWwKmëo„ gwvlwËbËmk
PlxâPË¢ mwgwdw GK eÞxZhwgwd AxhËd¢y xpËoËg byNêxbd
þôkYyt pËt awKËgd„ kwŒwK, DŒl, ÌowËpl kwdw, AwliMyk,
Royiop xgxhdí dwtËKk oËŠ Zwk RÖxU MËr DËV„ xZxd o£k I
Awxm bmËKk AovLø gøgow ofl Qxgk AxhËd¢y„ xZxd GKwxcKgwk
RwZyt PlxâP¢ eÖkÆwkop AovLø oóiwddw lwh KËkd„
’64 ËZ oÖZkwv QxgËZ AxhdËtk iwcøËi PlxâPË¢ AwËod
P›MÞwËik xKËmwky xidw ewl„ PlxâPË¢ Zwk dwi Kgky„ eÞai
QxgËZB xZxd bmêKËbk id Rt KËkd„ QxgxU gøweK RdxeÞtZw lwh
KËk„ GQwrw ’65 owËl fÝwvKf×Uê PlxâP¢ DuoËg eÖkÆÚZ pt„
Gkek gp gøgowofl QxgËZ Axhdt KËkd„ eÞËjwRdw KËkd GKxU
PlxâP¢ †¡w„ KgkyËK AËdËK ÌbËmk ogêKwËlk Ìokw dwxtKw
xpËoËgI AxhxpZ KËk awËKd„ Kgky xQËld LÖg ofl dwxtKw„ Zwk
oËŠ Ìj ÌKwd dwtKB xpU pËt ÌjZ„ ZËg kwŒwK-Kgky RÖxU
gwvlwËbËmk PlxâPË¢k xKvgbxìZô RÖxU xpËoËg þñyKÚZ„ Kgky
’80-81 owl ejêìZô AxhdËt eÞwt xdtxiZ xQËld„ ’80 bmËKk
ÂkØ ÌaËK xZxd AxhdËt eÞwt AdÖexþÿZ pËt erËlI dwdw kKi
owiwxRK-owvÆÚxZK KiêKwË¡ AvmMÞpY AgøwpZ ÌkËLËQd„ fËl
iwdÖËnk iwËS xZxd ÂcÖ GKRd AxhËd¢y dd, GKRd owvÆÚxZK gøx£ßZò
xpËoËg xdËRk BËiR eÞxZxÅZ KËkËQd„ Kgky owËkwtwk bÖ’gwk
RwZyt RÖxkËgwWê Ggv bÖ’gwk RwZyt Ìoëok ÌgwËWêk oboø
xpËoËg bwxtZò ewld KËkd„ 2001 owËl xZxd AwìZôRêwxZK
PlxâP¢ Duog AwËtwRd KxixUk †kØZòeÔYê bwxtËZò xQËld„
GQwrw AwìZôRêwxZK xgxhdí PlxâP¢ DuoËgI xZxd AvmMÞpY
KËkËQd„ 2001 owËl xm GKwËWiyk AwxaêK opwtZwt GKxU
þñùeÐbNêø xmÂËZwn PlxâP¢ xdiêwY KËkd Kgky owËkwtwk„ dwdw
Kwjê¢ßËik cwkwgwxpKZwt xZxd 2004 owËl eÔYêÐbNêø PlxâP¢
Awtdw xdiêwY KËkd„ gZêiwËd dwUK xdiêwY KkËQd Kgky„ GQwrw
ekgZyê Qxg exkPwldwkI ÌNwnYw xbËtËQd„
jËmwËkk ÌiËt ÌKwxpdÔk Aw£ßwk oÖPëbw 1966 owËl iÖx£ßeÞw®
PlxâP¢ KwMËRk Ìd#Kwt Qxgk iwcøËi AxhdËt AwËod„ LÖg Aùe
oiËt xZxd RdxeÞtZw lwh KËkd„ jxbI Zwk AwËM GKxU
eÞwiwYøxPË¢ Axhdt KËkd„ xZxd dgµB bmK ejêìZô eÞwt Ìbr
mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd„ nwU bmËKk iwSwiwxS oiËt xZxd
eÞtwZ PlxâP¢Kwk, ÌlLK I gÖx¦Rygy Rxpk kwtpwËdk oËŠ xggwp
g¬Ëd Awg¦ pd„
2005 owËl Zwk exkPwldwt xdxiêZ PlxâP¢ pwRwk gQk cËk iÖx£ß
ewt„ Rxpk kwtpwËdk Dedøwo Agl¹Ëd xdxiêZ Zwk GB Qxgk
eÞËjwRKI xZxd„ PiuKwk Mùe, oÖëbk xP¢dwUø, dwëbxdK
xdiêwYÐmlyk Qwe QxgËZ lqø Kkw jwt„ oóeÞxZ G QxgxU
xblöyËZ AdÖxÅZ AwìZôRêwxZK DuoËg eÞmvxoZ pt„ oÖniw nwU
bmËKk ÌmnxbËK AwxckwZ Qxgk iwcøËi PlxâPË¢ RxrZ pd„
ekgZyê oiËt eÞwt 80xU QxgËZ Axhdt KËkd„ dwxtKw gw
BxZgwPK PxkË¢k ÌPËt ÌdxZgwPK gw LldwxtKw PxkË¢B oÖniw
Ìgxm RdxeÞtZw lwh KËkd„
nwU bmËKk ÌmnxbËK hxMíexZ (gr Ìgwd oÖPëbwk þñwiy) Rxpk
kwtpwËdk iwcøËi xKËmwk gtËo PlxâPË¢ AwËod fxkbw AwLZwk
exe„ xKËmwk gtËo ovowk QxgËZ oÖgYêw dwËi Axhdt KËkd„
ekgZyêËZ eyP Xwlw ea I Ìmn ejêìZô (’69) QxgËZ gxgZw dwi
cwkY KËk dwxtKw PxkË¢ Axhdt KËkd„ LÖg Aùe oiËtB xZxd
LøwxZk myËnê PËl jwd„ þñwcydZwk ek o£k bmËKk ÂkØËZ
DeipwËbËmk xKvgbxìZô PlxâP¢ xdiêwZw oZøxRu kwËtk xgLøwZ
PlxâP¢ Amxd ovËKZ QxgËZ AxhdËtk oÖËjwM ewd„ G QxgËZ
Axhdt KËk AwìZôRêwxZK AŠËdI eÞmvow lwh KËkd gxgZw„ xZxd
o£k-Awxm bmËKk eÞai owxkk AxhËd¢y xQËld„ dgµB bmËK GËo
AmöylZwk KwkËY Axhdt KxiËt Ìbd„ GLËdw iwËS iËcø KiovLøK
QxgËZ Axhdt KËk jwËâQd„ RwZyt PlxâP¢ eÖkÆwk eÞgZêËdk ek
eÞai xZd gQk (gwby ÌaËK ÌgMi-’75, dtdixd-’76, goÖ¬kw-’77)
Uwdw Ìokw AxhËd¢yk eÖkÆwk lwhI gxgZwk Axhdt RygËdk
DËlöLËjwMø NUdw„ xZxd eÞwt xZd mZwxcK PlxâPË¢ Axhdt KËkd„
þñwcydZwk eËk PlxâPË¢k gøwx® ÌgËr jwt„ nwU bmËKk
dwxtKwËbk iËcø Kgky, mwgwdw, gxgZwk ewmwewxm dZ×d dZ×d
AËdK dwxtKw I AxhËd¢y PlxâPË¢ RxrZ pd„ ZwËbk iËcø dÔZd,
A™dw, ÌkwxRdw, oÖgYêw iÖþZôwfw, A™Ö ÌNwn, kwdy, Póew,
xbxZ, AkØYw xgmðwo, mwgdwR, Ìi#oÖiy, mwgdÔk, exe,
eÔxYêiw AdøZi„ GQwrw ÌbwËtl, oÖËd¢w, kwYyop AwËkw AËdK
dwxtKw PlxâPË¢ GËlI Zwkw ÌZid owrw RwMwËZ ewËkdxd„ GËbk
ÌKD ÌKD PlxâPË¢ oÖxgcw KkËZ ewËkdxd, Awgwk KwËkw KwËkw
hwl Agþÿwd awKËlI PlxâPË¢ oóeÙ£ß awËKdxd„ GËbk iËcø
xblwkw, RÖxltw, xRdwZ, ÌkwxRdwk Ìgwd xmxkd (BËlwkw),
GxlRw xPxþZô, KwìZôw Rwxil, þñeíw bwo, Ìmly KwËbk, mylw
iiZwR AdøZi„
AxhËd¢y I dÙZøxmùey dÔZËdk eÞai Qxg dÔZd eÞhwZ„ GQwrw
eÞwt bÖB mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd„ ZËg xZxd KLËdwB eÞai
owxkk dwxtKw xpËoËg xgËgxPZ xQËld dw„ owcwkYZ ZwËK Qxgk
x§Zyt dwxtKw xpËoËg ÌbLw ÌjZ„ AxhdËtk ewmwewxm Kwxgd, P^wb
oÖkØRop KËtKxU Qxg eÞËjwRdwI KËkd„ dgµB bmËKk iwSwiwxS
ejêìZô dÔZdËK PlxâPË¢ ÌbLw ÌMËQ„
boÖø gdÉk QxgËZ AxhdËtk iwcøËi ’76 owËl PlxâPË¢ AwËod
dÙZøxmùey A™dw„ xZxd eÞwt mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkd„ MZ 15
gQk ZwËK PlxâPË¢ ÌbLw jwtxd glËlB PËl„ ZËg Awmwk Kaw,
xZxd AwgwËkw PlxâPË¢ Axhdt KkËQd„ 2005 owËl ÌowËpl kwdwk
xgekyËZ Zwk ÌbwRL QxgxU iÖx£ß ewt„
Awxm bmËKk owrw RwMwËdw dwxtKw ÌkwxRdw ’76 owËl RwËdwtwk
QxgËZ AxhdËtk iwcøËi PlxâPË¢ AwËod„ Gk AwËM xZxd iédwUËK
Axhdt KkËZd„ GKxU eÞwiwYøxPË¢I Axhdt KËkxQËld„ xZxd eÞwt
bÖB mZwxcK QxgËZ Axhdt KËkxQËld„ dgµB bmËKk iwSwiwxSËZ
GËo xZxd Axhdt ÌaËK bÔËk oËk jwd„ MZgQk Awgwk kwq×oy
Qxgk iwcøËi AxhdËtk oËŠ RxrZ pd„ ÌkwxRdw dwxtKw xpËoËg
oÖAxhdËtk Rdø RwZyt PlxâP¢ eÖkÆwkop xgxhdí eÖkÆwk
ÌeËtxQËld„
’79 owËl þñYêKil QxgËZ oÖRwZwk xKËmwky gtËok PxkË¢ Axhdt
KËkxQËld oÖPxkZw„ ZLd Zwk dwi xQl Ìgxg ÌpËld„ GQwrw
xmÂxmùey xpËoËg gwglÖop AwËkw KËtKxU QxgËZ Axhdt KËkd„
ekgZyêËZ xZxd oÖPxkZw dwi cwkY KËk dwxtKw xpËoËg eÞwt
mZwxcK PlxâPË¢ Axhdt KËkd„ dgµB bmËKk ÂkØk xbËK xZxd
PlxâP¢ ÌaËK bÔËk oËk jwd „
A™Ö ÌNwn ’82 owËl oIbwMk QxgËZ AxhdËtk iwcøËi PlxâPË¢
AwËod „ ÌfwKciêy QxgËZ A™Ö ÌNwn gøweK RdxeÞtZw lwh KËkd„
Zwk AxhdyZ ÌgËbk ÌiËt ÌRøwuoíw (90) ÌkKWê gøgow KËk„
Itwxoi-A™Ö ÌNwn RÖxU xpËoËg Awxm bmËK RdxeÞt pËt DËVxQl„
Zwk AxhdyZ Qxgk ovLøw mZwxcK„ GQwrw goìZô iwlZyop KËtKxU
Qxg eÞËjwRdw KËkd „
ewkhyd oÖlZwdw xbxZ ’84 owËl GfxWxo AwxgûKÚZ dZ×d iÖËLk
xmùey„ Awxm bmËKk ÌmnxbËK KËtK gQËkk Rdø PlxâP¢ ÌaËK oËk
jwd„ Awgwk dgµB bmËKk ÂkØËZ PlxâPË¢ RxrZ pd„
†lmwd Awkw AwLZwk Póew ’85 owËl xZd Kdøw QxgËZ AxhdËtk
iwcøËi PlxâPË¢ AwËod„ G QxgxUk eÞËjwRK Zwk gr Ìgwd
ÌKwxpdÔk Aw£ßwk oÖPëbw„ xZd Kdøw QxgËZ oÖPëbw, gxgZw I
Póew Awed xZd Ìgwd Axhdt KËkd„ QxgxU gøgowxtKhwËg ofl pt
Ggv RdxeÞt pËt IËVd Póew „ ’86 owËl P^wew WwOwk Ìg#
QxgËZ AxhdËtk iwcøËi PlxâPË¢ AwËod AkØYw xgmðwo„ xZxd
xgxmÄ jw¢wxmùey AiËlëbÖ xgmðwo I ÌRøwuoíw xgmðwËok ÌiËt
„ dgµB bmËKk iwSwiwxS ejêìZô xZxd ekm ewak, KvKkop eÞwt
50xU QxgËZ Axhdt KËkd„ dgµB bmËKk iwSwiwxSËZ xZxd PlxâP¢
ÌaËK oËk jwd„ e^wP gQk xZxd AxhdËtk oËŠ oóeÙ£ß dw awKËlI
2002 owËlk ek xZxd dwUK xdiêwY I dwUøwxhdËtk oËŠ jÖ£ß
pd„ MZgQk AkØYw xgmðwo PwâP× QxgËZ Axhdt KËkd„ gZêiwËd
xZxd xdtxiZ dwUK exkPwldw I eÞËjwRdw KkËQd„ GQwrw oóeÞxZ
xZxd PlxâP¢ exkPwldwkI ÌNwnYw xbËtËQd„ Zwk exkPwldwt
xdxiêZgø Qxgk dwi dyl„
þñwcydZwk eËk Pxk¢wxhËd¢y (dwtK-dwxtKwk iw, hwxg, gr
Ìgwd BZøwxb Pxk¢) xpËoËg jwkw ofl pËtËQd ZwËbk iËcø Wxl
RÉk, LwËlbw Aw£ßwk Kùedw AdøZi„
dgµB bmËK PlxâPË¢ ZwkØËYøk ÌRwtwk lqø Kkw jwt„ ’91 owËl
P^wbdy Qxgk iwcøËi PlxâPË¢ AwËod mwgdwR„ iÔlZ mwgdwËRk
ofl ebPwkYwB ekgZêy oiËt Ìi#oÖiy, mwgdÔk, exe, eÔxYêiw,
ÌKtw, kZíw, xoilwËbk oÖËjwM oÙxÄ KËk Ggv GËbk bweËU Awxm
bmËKk AËdK AxhËd¢y PlxâP¢ ÌaËK xdËRËbk †xUËt Ìdd„ jxbI
ÌKD ÌKD GRdø AmöylZwËK bwty KËkd„
dgµB bmËK PlxâPË¢ AmöylZw ÌbLw Ìbt„ ÂkØk xbËK dwxtKwËbk
MwËdk bÙËmø Ajaw owbw ewZlw mwxrËZ gÙxÄk ewxdËZ xhRwËdwk
bÙËmø Axhdt KkwËdw pËZw„ dwxtKwËbk iËcø Póew KwËoi iwlwk
ÌeÞi QxgËZ G kKi GKxU bÙËmø Axhdt KËkd„ xKìç ekgZyê oiËt
ÂcÖ gÙxÄk ewxdB dt, MwËdk bÙËmø dwxtKwËbk Amöyl AŠhxŠI
ÌbLw jwt„ H oit ÌaËKB QxgËZ AmöylZw ov¢ßiËY kÕe Ìdt„ G
eËa G†Ëdwk ÌPÄw KËkd xdxm, ZÚnäw, Kwxé, iÖdiÖd, itÔky,
S×iKw, exl, mwpdÔk„
dgµB bmËKk ÌmnxbËK AmöylZw Gid ejêwËt ÂkØ pt Ìj, AËdK
xdiêwZw xdxû¢ßt pËt eËrd„ AËdK hwl xmùey xdÇyt pËt eËrd
gw Qxg Kkwk ovLøw KxiËt Ìbd„ xKìç AmöylZwËK eÖ^xR KËk
AËdK dZ×d exkPwlK-eÞËjwRK PlxâPË¢ oóeÙ£ß pd, jwËbk PlxâP¢
oóeËKê dÔødZi ÌKwd cwkYw ÌdB„
mwgdwËRk hwl dwi owgxkdw Zwxdtw„ ’96 owËl RwZyt PlxâP¢
eÖkÆwk ewItw mwgdwR eËk xP¢dwtK dwCËik NkYy pd„ bÔËk oËk
jwd PlxâP¢ ÌaËK„ gZêiwËd dwUËK Axhdt KkËQd„
MZ GK jÖËMk ofl dwxtK Ìi#oÖiy„ ’93-G xpxëb Qxg ÌKtwiZ Ìo
ÌKtwiZ ZwK Qxgk gwvlw xkËid ÌKtwiZ aËK ÌKtwiZ xbËt Zwk
owfËløk oÔPdw„ Axhdt KËkËQd Ìbr mZwxcK QxgËZ„ exkPwldw
KËkËQd bÖxU Qxg KLËdw ÌiN KLËdw gÙxÄ I ÌiËpk xdMwk„
xgËt KËkËQd dwtK Iik owxdËK„ ÌeËtËQd xgxhdí eÖkûKwk„ Zwk
oiowixtKËbk AdøZi mwgdÔk„ owrw RwMwËdw G ÌiËt byNê 14
gQk bweËUk oËŠ dwxtKw PxkË¢ Axhdt KËk PËlËQd„ ÂkØUw xQl
P^wbdy xbËt„ GLd ejêìZô Zwk AxhdyZ Qxgk ovLøw Ìbrmk iËZw„
1997 owËl K×xl Qxg xbËt AwZôeÞKwm exek„ 120xUk iËZw
QxgËZ Axhdt KËkËQd iËWl ÌaËK dwxtKw pItw exe„ ÌeËtËQd
RwZyt PlxâP¢ eÖkûKwk„ ÌMl AwU gQËk Ìgm iRgÖZ Agþÿwd ÑZxk
KËk xdËZ oqi pËtËQ eÔxYêiw„ BËZwiËcø Axhdt KËkËQd mZwxcK
QxgËZ„
’80 bmËKk iwSwiwxS oiËt exkPwlK xpËoËg AwZôeÞKwm KËkd
ÌkwRy„ Zwk exkPwxlZ eÞai PlxâP¢ Awmw-xdkwmw„ ’86 owËl
exkPwldwt oóeÙ£ß pd AwËkK AxhËd¢y oÖRwZw„ Zwk exkPwxlZ
Qxgk dwi AeêY„ byNêxbd xPìZôwhwgdwk ek ’97 owËl
exkPwldwt AwËod oÖPëbw„ Zwk exkPwxlZ eÞai Qxg ogÖR ÌKwU
KwËlw Pmiw ’98 owËl xgËbm jw¢w dwËi iÖx£ß ewt„ GQwrw
2005 owËl oÖPëbw exkPwxlZ x§Zyt PlxâP¢ pwRwk gQk cËk iÖx£ß
ewt„
dwkxMo Aw£ßwËkk eÞai PlxâP¢ ÌiNlw AwKwm 2002 owËl iÖx£ß
ewt„ ekgZyêoiËt Pwk oZyËdk Nk, mUêKwËUê grËlwK Qxg iÖx£ß
ewt„ ZwQwrw Zwk KËtKxU Qxgk xdiêwY eÞwt Ìmn pËtËQ„ AwËkw
bÖxU Qxg xdiêwY eÞx¢ßtwt kËtËQ„ 2003 owËlk ÌmnxbËK Ìi#oÖiy
exkPwxlZ eÞai PlxâP¢ KLËdw ÌiN KLËdw gÙxÄ iÖx£ß ewt„ Ìi#oÖiyk
x§Zyt PlxâP¢ ÌiËpk xdMwk 2006 owËl iÖx£ß ewt„ 2004 owËl
Kgky owËkwtwk exkPwxlZ Awtdw iÖx£ß ewt„ 2006 owËl owxitw
Rwiwd exkPwxlZ eÞai PlxâP¢ kwdy K×xVk gwKy BxZpwo iÖx£ß
ewt„
’70 owËl ÌkËgKw dwky xdiêwZw xpËoËg AwZôeÞKwm KkËlI GLd
ejêìZô dwky xdiêwZwk ovLøw iw¢ 8Rd! G Zaø AwiwËbk Rdø
Awmwgø™K dt„ xKìç xgMZ oiËt e^wP gQËkk iËcø e^wPRd dwky
xdiêwZw PlxâPË¢ ox¢ßt kËtËQd G Zaø Duowpgø™K„ KwkY
ÌjLwËd ’70-’98 ejêìZô oiËt (28 gQk) xZdRd dwkyËK xdiêwËY
ewItw ÌMËQ ÌoLwËd ’98-2006 ejêìZô oiËt (8 gQk) e^wPRdËK
xdiêwËY ewItw ÌMËQ Ggv Gkw oKËlB GLËdw ox¢ßt kËtËQd,
dZ×d Qxg xdiêwY KkËQd, dZ×d Qxg xdiêwËYk ÌNwnYw xbËtËQd„
dwky xdiêwZwk PlxâPË¢ dwkyËK þñMxVZ iwdÖn xpËoËg Z×Ël
ckËZ ÌbLw jwt„ dwky xdiêwZwËbk QxgËZ iwdgwxcKwËkk Kaw
glw pt„ dwky xdiêwZwËbk QxgËZ owiwxRK oioøw eÞwcwdø ewt„
dwky xdiêwZwkw bmêKËbk xgËdwbd bwËdk ewmwewxm xdgêwxPZ
BoÖøËZ oËPZd KkËZ Pwd„ dwky xdiêwZwËbk PlxâP¢ AwdÖewxZK
pwËk eÖkØn xdiêwZwËbk ÌPËt hwl xpËoËg xgËgxPZ„ KwkËY
AwËkw AxcKovLøK dwkyk PlxâP¢ xdiêwËY Awow DxPZ„ KwkY jZ
AxcKovLøK dwky xdiêwËY AwoËgd ZZB PlxâPË¢k exkËgm AwËkw
hwl pËg„ GËZ AgcwxkZhwËgB plxgiÖL bmêK ewËg AwËkw
ÌgxmovLøK hwl Qxg„ |