|
ogêKwËlk Ìokw 20xU Mwd ÌjhwËg oÙxÄ pËtxQl
‘Awiwk Ìowdwk gwvlw Awxi ÌZwiwt hwlgwxo’
xgxgxo RxkËe ÌmÛwZwËbk ÌhwËU ogêKwËlk ogêËmÛÅ gwvlw
MwËdk ZwxlKwk eÞai þÿwd ÌeËtËQ gwvlwËbËmk RwZyt ovMyZ
‘Awiwk Ìowdwk gwvlw, Awxi ÌZwiwt hwlgwxo’„ G MwËdk oËŠ
oËŠ Ìjd AwiwËbk ÌbmËeÞËik Rt-eZwKw Drl„ xgmðKxg
kgyëbÛdwa VwK×Ëkk ÌlLw I oÖk Kkw GB MwËd gwvlwk Awgpiwd
eÞKÚxZk eÞxZxU kÕe oÖëbkhwËg f×ËU DËVËQ„ ÌMwUw gwOwxl
RwxZËK ÌbmËeÞËi D§Ö¦ KËk G Mwd„ AwiwËbk ÌbmËeÞËik jawaê
DâPwkY Ìjd G MwËdk iwcøËiB oºg„
xgxhdí ZaøoÔ¢ ÌaËK ewItw ZËaøk iwcøËi Rwdw ÌMl-kgyëbÛdwa
VwK×k 1889 ÌaËK 1901 owl ejêìZô gwvlwËbËmk xmlwBbp I
mwpRwbeÖËk xQËld„ ÌoB oiËt gwvlwk ÌlwKoÖËkk oËŠ Z^wk
exkPt NËUxQl„ xgËmn KËk gwDl I hwxUtwxl MwËdk oËŠ Z^wk
AwxZôK oóeKê þÿwxeZ pËtxQl„ xZxd ‘Awiwk Ìowdwk gwvlw’
MwËdk oÖk ovMÞp KËkxQËld K×xÄtwk AËemwbwk gwDl xmùey MMd
pkKkwk (Ìemwt xQËld WwK pkKkw) ‘Awxi ÌKwawt ewg ZwËk,
Awiwk iËdk iwdÖn Ìj Ìk’ Mwd ÌaËK„ eËk kgyëbÛdwa VwK×Ëkk
G MwdxU 1905 owËlk 7 AwMýU KlKwZwt gŠhŠxgËkwcy
AwËëbwlËdk GK oiwËgËm eÞai MwItw pËtxQl„ Zwkek 1971
owËlk k£ßqty jÖ˦k iw¢ KËtKxbd AwËM (1971 owËlk 3 iwPê)
þñwcyd gwvlw ÌKëbÛyt ovMÞwi exknb KZêÙK eÞYyZ þñwcydZwk
BmËZpwËk G MwdxUËK gwvlwËbËmk RwZyt ovMyZ xpËoËg xdgêwPd
Kkw pt„ RwZyt ovMyZ xpËoËg G MwËdk AwdÖÅwxdK þñyKÚxZ
ÌiËl Ìbm þñwcyd pItwk ek„ 1972 owËl ovxgcwËd eÞai G
MwdxU þÿwd ewt„ iÖxRgdMËkk ÑgbødwaZlwt gwvlwËbËmk eÞai
okKwËkk mea AdÖÅwd GB RwZyt ovMyËZk iwcøËiB ÂkØ Kkw
pËtxQl„ RwZyt ovMyZ Ìmwdwk ek Awikw b^wxrËt Ìj oóiwd
ÌbLwB, ogêKwËlk ogêËmÛÅ gwvlw Mwd xpËoËg RwZyt ovMyZËK
xdgêwPd KËk gwvlwËbËmk iwdÖn Ìjd AwËkKgwk iwaw dZ Kkl
iwZÚhÓxik KwËQ„
iwdÖn iwdÖËnk RËdø
ogêKwËlk ogêËmÛÅ gwvlw MwËdk ZwxlKwt x§Zyt þÿwd bLl
KËkËQ xmùey h×Ëed pwRwxkKwk ‘iwdÖn iwdÖËnk RËdø’ MwdxU„
MZ mZËKk nwËUk bmËKk ÌmËnk xbËK ‘iwdÖn iwdÖËnk RËdø’
MwdxU ÌlLw pËtxQl„ ZLd dwMwløw«-AwowËi iwkwiwxk-KwUwKwxU
PlËQ„ ÆUløw« ÌaËK ÌkhwËkëU ÆU xLÛýUwdËbk glËZ GËoxQËld,
‘iwkwiwxk-KwUwKwxU ÌKwËkw dw„’ IB oitB Aoxitw hwnwt eÞai
G MwdxU kxPZ pt„ eËk 1978 owËl GxU gwvlwt kÕewìZôk Kkw
pt„ gwvlwt kÕewìZôxkZ G MwdxUB ÌeËlw x§Zyt þÿwd bLËlk
oóiwd„ gwvlwËbËmk iwdÖËnk opwdÖhÓxZ I bkxb iËdk eÞKwmB
Ìjd G Mwd„ PlxZ eËa Ìmwdw jwt AwRËKk jÖËM ÌKwd bÖNêUdw
NUËl, gw KwËkw xgeb ÌbLw xbËl, ÌKD GxMËt AwËo dw„ dMk
RygËd G Kawk oZZwI ptËZw AwËQ„ xKìç dMk xdËtB ÌZw Awk
Ìbm dt, ÌbËmk gÙpu ÌMwÅy GLËdw MÞwËi awËKd„ ZwËbk Kaw
xgËgPdw KkËl, PlxZ eËa Ìmwdw KawxU (xgeËb ÌKD GxMËt AwËo
dw) Agmø eÞmíxg¦ ÌaËK jwt„ Awk ogêKwËlk ogêËmÛÅ gwvlw
MwËdk ZwxlKwt jLd x§Zyt þÿwËd AwËo ‘iwdÖn iwdÖËnk RËdø’
MwdxU, ZLd G eÞmíxU Ìjd AwËkw ÌRwkwËlw pt„ iwdÖn iwdÖËnk
Rdø AwËM Ìjid Rygd xbZ, GLËdw Ìj ÌZidhwËg Rygd xgxlËt
Ìbt, ZwI Ìjd G MwËdk ÌmÛÅZò eÞiwY Kkl„ AËdøk Rdø xdËRk
Rygd xgxlËt dw xbK, xgxlËt Ìbtwk Kaw Ìj hwgËQ iwdÖn Zwk
eÞiwY ÌZw ewItw ÌMl G MwdxUËK ÌmÛÅËZòk oóiwd Ìbtwk
iwcøËiB„ G MwdxUk MyxZKwk xmgbwo gËëbøwewcøwt„
Awiwk hwBËtk k裧 kwOwËdw...
3 d¹Ëk AwËQ AwiwËbk eÞhwZËfxkk Mwd, ‘Awiwk hwBËtk kË£ß
kwOwËdw GK×Ëm ÌfgÛØtwxk’„
AwgbÖl Mwfzfwk ÌP#cÖky 1952 owËlk 21 ÌfgÛØtwxk KxgZw
AwKwËk GxU xlËLxQËld„ eËk KxgZwËK kÕe Ìbtw pt MwËd„
Mwfzfwk ÌP#cÖky Kaw ÌaËK Rwdw ÌMËQ ’52 owËlk 21
ÌfgÛØtwxk jLd †xl pt, Zwk xKQÖqY eËk mpyb kxfËKk lwm
XwKw ÌixWËKl KËlR pwoewZwËlk gwkwëbwt eËr xQl„ kxfËKk
iwaw ÌaËK LÖxlUw DËr ÌMËQ, Gid bÙmø ÌbËL XwKw KËlËRk
ÌpwËýUËl Ìfkwk eËa KxgZwk eÞai bÖxU lwBd iËd GËoxQl
Z^wk ‘Awiwk hwBËtk k裧 kwOwËdw GK×Ëm ÌfgÛØtwxk, Awxi
xK h×xlËZ ewxk!’ eËk KËlËRk ÌpwËýUl g¬ KËk Ìbtwt xZxd
PËl xMËtxQËld ÌgMigwRwËk„ ÌoLwËd xKQÖ Avm xlËLxQËld„
ÌoLwd ÌaËK Awgwk PËl ÌjËZ pËtxQl gvmwl ÌkwËW„ ÌoLwËd
xMËt KxgZwUw Ìmn KkËZ ÌeËkxQËld xZxd„ 1953 owËlk
ÌfgÛØtwxk-ekgZyê oiËt ZLdKwk xgÛUwxdtw xoËdiw pËl XwKw
KËlËRk AxhËnK AdÖÅwËd eÞai G MwdxU MwItw pËtxQl„ AwxZK×l
Bolwi, AwËdwtwk Dx¥d Lwd I bÖ-GKRd dwkyxmùey G MwdxUËZ
eÞai KŸ xbËtxQËld„ MwdxUËZ eÞaËi oÖk xbËtxQËld xmùey
AwgbÖl lxZf„ Zwkek GK×Ëmk eÞhwZËfxkk MwËdk AwËtwRd erËl
gZêiwËdk oÖkxU Ìbd mpyb AwlZwf iwpiÖb„
Kxf pwDËRk ÌoB AwœwUw AwR Awk ÌdB
PZ×aê þÿwËd GËoËQ xmùey iwdíw Ìbk MwItw ‘Kxf pwDËRk ÌoB
AwœwUw AwR Awk ÌdB’ MwdxU„ ÌmÛwZwËbk bÙxÄËZ AZyZ RygËdk
Kaw iËd KxkËt Ìbt G Mwd„ G Mwd Ìmwdwk ekB ÌPwËLk owiËd
ÌhËo IËV xmqwRygËd ÌfËl Awow g¬×Ëbk Qxg„
AwcÖxdK gwvlw MwËdk RMËZ byNê owZ bmK bweËUk oËŠ Mwd
KkËQd xmùey iwdíw Ìb„ 1983 owËl Z^wk KËŸ eÞai MwItw
pËtxQl G Mwd„ MwdxUk MyxZKwk ÌM#xkeÞodí iRÖibwk„ oÖkKwk
oÖeYê KwxìZô„ Kxf pwDËRk ÌoB AwœwUw AwR Awk ÌdB, AwoËl
xK ÌdB? MwdxU GKgwk j^wkw mÖËdËQd, Z^wËbk eÞËZøËKB
þñyKwk KkËgd, ‘MwdxU jLd GZxbd cËk xUËK AwËQ, Awœwk
eÞZøq kÕe dw awKËlI, iwdÖËnk pÕbËt ÌM^Ëa AwËQ Ìo Awœwk
þôÙxZ„ MwdxU Ìmwdwk eËk xKìç ZwB iËd pt„ gÖKUw ÌKid Lwxl
Lwxl lwËM„ iËd pt eÖkËdw xbËdk Awœwt xfËk jwB„’ G ÌZw
grËbk Kaw, Aaêwu j^wkw ÌeQËd byNê gQk ÌfËl GËoËQd Z^wËbk
Kaw„ GLËdw jwËbk KøwóewËo xgPkY, Zwkw jLd Awœwk DâQlZwt
ÌiËZ IËVd, ZLËdw xKìç Awœwk gwrxZ kob ÌjwMwt GB Mwd„
GK
owMk kË£ßk xgxdiËt
GKw£Ëkk k£ßqty xbd†Ëlwt MwItw ‘GK owMk kË£ßk xgxdiËt
gwvlwk þñwcydZw AwdËl jwkw’ MwdxU ogêKwËlk ogêËmÛÅ gwvlw
MwËdk ZwxlKwt eéi þÿwd bLl KËkËQ„ xmùey þñeíw kwt eÞaËi
ÌMËtxQËld G Mwd„ Zwkek xmùey ÌkËgKw oÖlZwdw MwdxU eÖdkwt
ÌMËtËQd„
‘þñwcydZw ovMÞwËik oit j^wkw RygËdk iwtw ÌQËr S^wxeËt
eËrxQËld jÖ˦, Z^wËbk AwZôZøwM Kaw iËd KxkËt Ìbt G Mwd„’
‘eÞRdô ÌaËK eÞRdôwìZôËk þñwcydZw jÖ˦ mpybËbk Kaw gËl
ÌgrwËâQ G Mwd’„ ‘jZxbd lwl-ogÖËRk eZwKw awKËg, ZZxbd G
MwËdk iwcøËi mpybËbk ZøwËMk þñyKÚxZ I FËYk Kaw mÛ¦whËk
þôkY KkËg gwOwxl RwxZ„’ G kKi AËdK Kawt G MwËdk gøwLøw
Ìbtw ÌjËZ ewËk„ ZwkekI Ìmn pËg dw G MwËdk iwpwZôø„
AwgwËkw glËZ pËg, ‘jZxbd gwOwxl awKËg, ZZxbd jÖ˦k þôÙxZ
pwZxkËt MwItw pËg G MwdxU„’ 1971 owËl þñwcyd gwvlw
ÌgZwkËKëbÛ ÌaËK xdtxiZ eÞPwxkZ pËZw G Mwd„ MwdxUk
MyxZKwk ÌKwlKwZwk ÌMwxgëb pwlbwk, Awk oÖkKwk AwËel
iwpiÖb„ ‘MwdxUk oÖk I Kaw gËl Ìbt, G kKi hwgwËgM og oit
ewItw oºg dt’„ Ìokw MwËdk ZwxlKwt jLd G MwdxU DËV GËlw,
oÖkKwk AwËel iwpiÖb ZwB ptËZw Gid iìZôgø KkËld„ GK
owqwuKwËk xZxd gËlËQd, ‘MyxZKwk ÌMwxgëb pwlbwk MwdxU
xlËLxQËld eÞwY ÌaËK„ Awk Awxi oÖk KËkxQlwi ÌbmËeÞËik
xdjêwo ÌXËl xbËt„ Awxi xdËR jÖ˦ Avm xdËtxQlwi„ Awiwk
AËdK opËjw¦w iwkw ÌMËQd„ Awxi ÌoB xbËK lqø ÌkËL RygËdk
ÌmÛÅ xKQÖ Kkw jwt xK-dw xPìZôw KËk G MwdxUËZ oÖk
xbËtxQlwi„’
Awxi gwvlwk Mwd MwB
‘Awxi gwvlwk Mwd MwB’ MwdxU bLl KËkËQ nÅ þÿwd„ gwOwxl
RwxZo£wk xP¢ Z×Ël ckw G MwdxU eÞZ×l iÖËLwewcøwËtk ÌlLw„
xZxd oÖkI KËkËQd Ggv ÌMËtËQd A¨ÖZ AwËgËM„ ZËg gøweK
RdxeÞt pËtËQ xmùey iwpiÖbÖŒwiwd gwgÖk KËŸ„ gwvlw hwnw,
gwOwxl AwËgM, gwOwxl iwdÖËnk pÕbËtk Kaw gËl G Mwd„
gwOwxlk Ñdxix£ßK RygËdk iÖ£ß eÞKwm pËtËQ G MwËd„ MwdxUËZ
xPkKwl oxZøKwËkk gwOwxl pËt g^wPwk AwKwOqw eÞKwËmk
ewmwewxm gwvlwk ÑdoxMêK xP¢ f×ËU DËVËQ„
MwdxU oóeËKê xmùey iwpiÖbÖŒwiwd gwgÖk iìZôgø, eÞZ×l
iÖËLwewcøwËtk ÌlLw I oÖk AowcwkY„ ogxKQÖ xixlËt G MwËdk
‘Awxi’ gwPK Deþÿwedwk iwcøËi Awiwk Kaw, Awiwk ÌbÛwp,
Awiwk oieêY, Awiwk Rygd BZøwxb eÞKwm ewt„ Awk eÞËZøKUw
Awxi xdËtB ÑZxk pt owiwxRK ÌMwÅy„ ZwB oiwËR GK ckËdk
AdÖhÓxZ ÑZxk pËtËQ„ KLËdw KLËdw iËd pt, G MwdxUk ÌhZËk
oieêY AwËQ, AwZô xdËgbËdk hxŠiw AwËQ„ Awgwk KLËdw KLËdw
iËd pt, gwvlwk Awgpiwd ÑdoxMêK kÕe AwËQ„
xgxhdí AdÖÅwËd G MwdxU MwItw oóeËKê iwpiÖbÖŒwiwd gwgÖk
g£ßgø MwdxU ‘gwvlw Awiwk bÙ® Ì wMwd’ þZôgK MwItwk oit
ÌmÛwZwËbk iËcø bÙ® hxŠiw ÌPwËLk iËcø f×ËU IËV„ Awgwk
‘xq® byNê iÖL’ glËl xq®hwg, Aaêwu UwdUwd pËt IVwk xgntxU
f×ËU DVËZ ÌbLw jwt„ xZxd gËld, ‘ogwk ÌhZËk þñËbmUw awËK„
Awxi ÌMËtxQ, oÖkKwk ÌMËtËQd, ogwB Mwt„ ZwB ogwk ÌhZËk
AwoËl ÌbmUwB’„
GKxU f×lËK g^wPwËgw gËl jÖ¦ Kxk
AwgwËkw jÖ˦k Mwd„ Rygd g^wPwËdwk Mwd„ RxkËe o®i þÿwd
bLl KËkËQ xmùey AwËel iwpiÖËbk MwItw ‘Ìiwkw GKxU f×lËK
g^wPwËgw gËl jÖ¦ Kxk’ MwdxU„ þñwcyd gwvlw ÌgZwËkk AdøZi
ovMVK AwmfwK×k kpiwd LwËdk Ìbtw ZaøiËZ, 1971 owËlk 25 Ìi
KlKwZwt eÞgwoy gwvlwËbm okKwËkk þñwcyd gwvlw ÌgZwkËKëbÛ
PwlÖ pt„ ÌoB oiËt exúPigËŠk MyxZKwk kgyëbÛ pwlbwk xdR
DËbøwËM gwvlwËbËmk Rdø G Mwd kPdw KËkd„ oÖk KËkd xmùey
AwËel iwpiÖb„ MwdxUk xmùey I oÖkKwk AwËel iwpiÖËbk Kaw
ÌaËK Rwdw ÌMl ‘þñwcyd gwvlw ÌgZwkËKËëbÛk ogwB ZLd
ipwgøþZô„ iwdíw pK dwËi GK ZglwgwbKËK Zglw gwRwËZ gllwi
Ggv xdËR pwkËiwxdtwËi oÖk Z×Ël G MwdxU ÌMËtxQlwi’„ jÖ˦k
oit hwkËZk x¢eÖkwk xgmÛwiMË™ gwvlwËbËmk mkYwayêkw jÖ¦wpZ
iÖx£ßËjw¦wËbk Rdø GKxU pwoewZwl MËr Z×ËlxQËld„ ÌoLwËd
dwoê xpËoËg KwR KkËZd oÖlZwdw Kwiwl (gZêiwËd iwdgwxcKwk
Kiyê)„ xZxd GK owqwuKwËk gËld, G MwdxU Ìjd ZwËbk glZ, G
jÖ¦ mwxìZôk Rdø„ Adøwdø MwËd jÖ¦-Ddôwbdwk xgnt xQl„ xKìç
G MwËd jÖ¦ËK xhdíhwËg Deþÿwed Kkw pËtËQ„ GKxU f×Ëlk Rdø,
KxgZwk Rdø Ggv Rygd, oóiwd, oÖL-mwxìZô, ÌeÞi-hwËlwgwowk
oËŠ Ìg^ËP awKwk AwKwOqwk Rdø jÖ¦ Kkwk Kaw glw pt G MwËd„
Z×xi AwR KZ bÔËk
Awgwk eÖkËdw xbËd xfËk jwItw„ ÌkwiwéKk þôÙxZ iìÿd Kkw„
‘Z×xi AwR KZ bÔËk’ G MwdxU ÌeËtËQ AÄi þÿwd bLËlk oóiwd„
pÕbËt ÌaËKI Ìj xeÞtRd KZbÔËk Awgwk pwRwk pwRwk iwBl bÔËk
ÌaËKI xeÞtRd Ìj AwZôwt xiËm awËK, ZwkB eÞxZcµxd ÌjËdw
Ìmwdw jwt xgkpMwaw G MwËd„ AwcÖxdK gwvlw MwËdk xmùeyËbk
iËZ-xZxkËmk bmËK ÂkØ pt AwcÖxdK gwvlw MwËdk PPêw„ ÂkØ
ÌaËKB Gk oËŠ RxrËt xQËld xmùey RMóit xi¢„ ¢ßixggZêËdk
iËcø xbËt gwvlw Mwd pËt DËVËQ AwcÖxdK„ 1946 owËl MwItw G
Mwd 60 gQk ekI Zwk þñwZxìèK ÑgxmËÄø DŒòl„ G MwdxUk dwi
xQl ‘xPxV’„ ÌoB xPxVxU xlËLxQËld eÞYg kwt„ oÖk KËkxQËld
oÖgl bwo†®„ Awk AdÖhËg, DâPwkËY Ìo MwËd eÞwY eÞxZÅw
KËkxQËld RMóit xi¢„ Ìg^ËP awKËZ RMóit xi¢ gËlxQËld,
AwcÖxdK gwvlw MwËd Ky KËk GKxU dZ×d ea Ìgk Kkw jwt, ÌoB
hwgdw ÌaËK Kkw pËtxQl G Mwd„ Kxgk Kùedw G ÌqË¢ ogËPËt
Ìgxm Agbwd ÌkËLËQ„ ZLd G ckËdk AwËgMy Mwd ofl pËg xKdw,
Zw xdËt Ìgm ovmt xQl„ eËk Ìj oflZw ÌeËtxQl, Zwk eÞiwY
ÌZw GLËdw ewItw jwt„
GK
dby k£ß ÌexkËt
dgi þÿwd bLl KËkËQ ‘GK dby k£ß ÌexkËt’ MwdxU„ þñwcydZw
jÖ˦ mpybËbk ZøwM-xZxZqwk Kaw þôkY KËk ZwËbk FËYk
þñyKÚxZ Ìbtw pËtËQ G MwËd„ 1973 owËl xdxiêZ ‘Awgwk ÌZwkw
iwdÖn p’ PlxâPË¢ G MwdxU ovËjwRd KËkxQËld eÞLøwZ PlxâP¢Kwk,
oÖkKwk I AxhËdZw Lwd AwZw„ PlxâPË¢ MwdxU ÌMËtxQËld xmùey
mwpdwR kpiZÖlöwp„ QxgËZ jÖ¦ËfkZ iÖx£ßËjw¦wËbk GK ovgcêdw
AdÖÅwËd G MwËdk oËŠ KŸ xixlËtxQËld AxhËd¢y gxgZw„ xmùey
mwpdwR kpiZ×löwp GK owqwuKwËk gËld, Lwd AwZw iÖx£ßËjw¦wËbk
RdøB G MwdxU kPdw I oÖk KËkxQËld„ Awk iÖx£ßËjw¦wËbk xdËt
Ìbmgwoyk AwËgM Delx³ KËk, ÌoB AdÖhÓxZ ÌaËK Awxi G MwdxU
MwItwk ÌPÄw KËkxQ„ oiwËlwPKËbk iËZ, G MwËdk iwcøËi Lwd
AwZw GKxbËK mpybËbk eÞxZ mÛ¦w šwed KËkËQd, AdøxbËK Z^wËbk
xgRt I ÌM#kgMwaw Z×Ël cËkËQd„ GKB oËŠ eÖËkw gwOwxl oiwR
Zaw Ìbmgwoy Ìj og oit mpybËbk KwËQ FYy awKËg ÌoxUI GLwËd
DËV GËoËQ„ oxZøKwËkk GKxU ÌbmwZôËgwcK Mwd GxU„ MwdxU
ÌkKxWêvËtk oit Ìgpwlwt oÖk Z×ËlxQËld oÖkKwk AwlwDx¥d
Awly„ ZLd bmêK-ÌmÛwZwËbk iËcø gøweK AwËlwrd Z×ËlxQl G
Mwd„ gwvlwËbm jZxbd awKËg G MwdxU ZZxbd Ìg^ËP awKËg„
cdcwdø eÖËûe hkw
ZwxlKwt 10 d¹Ëk AwËQ ‘cdcwdø eÖËûe hkw AwiwËbk GB goÖ¬kw’
MwdxU„ xgÛxUmxgËkwcy þñËbmy AwËëbwld ÌaËK ÂkØ KËk
gwvlwËbËmk þñwcydZw jÖ¦ ejêìZô G Mwd xQl G AéËlk RdMËYk
ÌeÞkYwk Duo„ G MwËdk iwcøËi ÌbmiwZÚKwËK Z×Ël ckw pËtËQ
ogwk DËcê„ 1905 owËl hwkËZk xgÛxUm mwoKkw gwvlwËK xgh£ß
Kkwk DËbøwM Ìdt„ Zwkek ÂkØ pt gŠhŠxgËkwcy AwËëbwld„ G
AwËëbwldËK xNËk RwZytZwgwby þñËbmy AwËëbwldI ÌgMgwd pËt
IËV„ ÌoB þñËbmy AwËëbwldËK ÌKëbÛ KËkB x§ËRëbÛlwl kwt
kPdw KËkd G Mwd„ oÖkI Ìbd xZxd„
1909 owËl eÞKwxmZ x§ËRëbÛlwl kwËtk ‘mwRwpwd’ dwUËK G
MwdxU xQl„ x§ËRëbÛlwl kwt Ìbmyt kwM ovMyËZk oËŠ ewúPwZø
ovMyËZk PlËdk xiËmËl ÑZxk KËkd G MwdxU„ G bÖBËtk oiìñËt
MwdxUk Kaw I oÖk Addø pËt IËV„ þñËbmy AwËëbwld xdËt G
ÌlLw GB Mwd gwvlwËbËmk þñwcydZw AwËëbwlËdk oit eÖdkwt
PPêw ÂkØ pt„ GLËdw iwdÖËnk iÖËL iÖËL MwItw pt G Mwd„
iÖËQ jwItw xbd†xl
GgwkI eÖkËdw xbËdk þôÙxZ pwZrwËdw„ iÖËQ jwItw xbd†Ëlwt
xfËk xfËk ZwKwËdw„ RygËdk ÌfËl Awow NUdw, þôÙxZxgþôÙxZ†Ëlw
gwk gwk WwKËQ„ Awk Ìo WwËK owrw xbËtB ÌjËdw 11 d¹Ëk DËV
GËoËQ xmùey ÌpiìZô iÖËLwewcøwËtk MwItw ‘iÖËQ jwItw xbd†Ëlw
Awiwt Ìj xeQÖ WwËK’ MwdxU„ KlKwZwk gwvlw QwtwQxgk G
MwdxUk Kaw, oÖk I Awgp ÌmÛwZwËK ÌUËd xdËt jwt AZyËZk
þôÙxZit xbd†Ëlwk xbËK„ ÌeÞxiK-ÌeÞxiKwk gø£ß, Agø£ß iËdk
Kaw Ìjd RwtMw ÌeËtËQ G MwËd„ 1958 owËl MwdxUk Kaw
xlËLËQd MyxZKwk ÌM#xk eÞodí iRÖibwk„ QwtwQxgk Mwd MwItw
oË£òI ÌKwd PxkË¢k iÖËL (xlËe) xQl dw G Mwd„ GxU xQl IB
Qxgk ‘xoPÖËtmdwl ov’„ oiwËlwPKËbk iËZ ÌM#xk eÞoËdík Mwd
iwËdB ekm ewaËkk Mwd„ Z^wk Mwd iwËdB AZyZ xbËdk Kaw„ Awk
ÌpiìZô iÖËLwewcøwËtk Mwd ÌZw gkwgkB owcwkY, AaP xhdí c^wËPk„
owlwi owlwi pwRwk owlwi
12Zi þÿwd bLl KËkËQ ‘owlwi owlwi pwRwk owlwi’ MwdxU„
jZU×K× Rwdw jwt, þñwcydZwk AwËMk D£wl oiËt Aaêwu 1969
owËlk 15 ÌfgÛØtwxk AwvxmKhwËg GB Mwd xlËLxQËld MyxZKwk
fRËl ÌLwbw„ eËk 1971 owËlk 11 iwPê MwdxUk eÔYêwŠ kÕe Ìbd
xZxd„ ogêËmn IB gQk 14 iwPê MwdxU ÌgZwËk oóeÛPwk Kkw pt„
þñwcydZw jÖ˦k oit kYwŠËd gËo GB Mwd ÂËd owcwkY iwdÖn
Ìjd AËþèk ewmwewxm m²jÖ˦I Rty pItwk gwodw ÌewnY KkZ„
AwgbÖl RgµwkI GZUw bkb xbËt MwdxU ÌMËtxQËld Ìj, iÖx£ßKwiy
iwdÖn MwdxU mÖËd AwËkw Ìgxm D§Ö¦ pËt DËVxQl Ìo oit„
xgËmönKËbk iËZ MwdxUk GKxbËK kËtËQ xgRtMwaw, AdøxbËK
kËtËQ KkØY ko„ ZLd Ìjw¦w ÌaËK ÂkØ KËk owcwkY iwdÖËnk
pÕbt Q^ÖËt ÌjZ G Mwd„ GidxK AËdËK ÌPwËLk ewxdI dwxK cËk
kwLËZ ewËkdxd GB Mwd ÂËd„
Rt
gwvlw gwvlwk Rt
‘Rt gwvlw gwvlwk Rt’ MwdxU ÌeËtËQ ¢Ëtwbm þÿwd bLËlk
oóiwd„ MwRy iwRpwkØl AwËdwtwËkk ÌlLw G MwdxU jÖ˦k oit
iÖx£ßKwiy iwdÖËnk Rdø xQl ÌeÞkYwk Duo„ MwRy iwjpwkØl
AwËdwtwk GK owqwuKwËk gËld, MwdxU ÌlLwk eËk xdËR xdËR
†d†xdËt G oÖkxUB KËkxQlwi„ g¬× oÖkKwk AwËdwtwk ewkËhR
pVwu KËk glËld, oÖkUw hwlB lwMËQ„ xZxd ZLd pwkËiwxdtwËi
oÖk xKQÖUw exkiwRêd KËkd„ MwdxU oÖkKwk AwlZwf iwpiÖbËK
ÌmwdwËl xZxd eÞmvow KËk ZwuqxYKhwËg xmùeyËbk WwKËZ gËld„
MwËdk gwYy xgËmönY KkËZ xMËt xZxd gËld, hxgnøZ
gwvlwËbËmk Ky pItw DxPZ, Zw MwËdk iËcø glw pËtËQ„
AwiwËbk Ky Ky oioøw, Ìo†Ëlw xKhwËg Rt Kkw jwËg, Zw G
MwËd glw pËtËQ„ eËk MwdxU oÖk KËkxQËld oÖkKwk AwËdwtwk
ewkËhR„
L^wPwk
ÌhZk AxPd ewxL
PZ×bêm þÿwd ÌeËtËQ xmùey fxkbw ewkhyËdk MwItw lwldMyxZ
‘L^wPwk xhZk AxPd ewxL’„ iwdg RygËdk mwmðZ xdti AdÖjwty
GKxbd ogwk ARwËìZôB NUËg Rygdwgowd„ G Kaw iËd ÌkËL
exkeÔYê iwdÖn pËZ xdËRËK ÌPdwk AwK×l gwodw RwtMwt GB Mwd„
gwvlw ovMyZ, owxpZø I bmêËdk xgmwl Avm RÖËr kËtËQ fxKk
lwld„ Zwk eÞËZøKxU Mwd bmêËdk xgntgþç, eÞËZøKxU MwËdk
Kawt AwËQ hwgwk xgnt, xPìZôwk ÌLwkwK„ RygËd KËtK pwRwk
Mwd xlËLËQd xZxd„ Zwk iËcø iw¢ 100 Mwd G ejêìZô ovMÞp
Kkw oºg pËtËQ„ GB MwdxU Ìo†Ëlwk AdøZi„ MwdxUk xmùey
fxkbw ewkhyd oóeÛxZ RwdwËld, 1973 owËlk xbËK eÞai UÛwëox¢ßemd
owxhêo PwlÖk oit eÞËZøK ÌýUmd ÌaËK okwoxk G MwdxU
oóeÛPwk Kkw pj„ MwdxU oóeËKê xZxd gËld, lwld iwdÖËnk
qYþÿwty RygËd AgËplwt oit dÄ dw KËk oxZøKwk AËaê KwËR
lwMwËdwk Awpµwd RwxdËtËQd GB MwËd„ lwld MËgnKËbk iËZ G
MwdxU oºgZ lwlËdk eÞai xbKKwk kPdw„ IB oiËtk ‘gwxrk ewËm
AwkxmdMk, Ìoaw ekxm goZ KËk’ BZøwxb Mwd xgËgPdw KËk glw
jwt, GxU Zwk eÞai Ìj#gËdk Mwd„ lwlËdk GB MwËdk eÞxZ iÖˆ
pËt xgmðKxg kgyëbÛdwa VwK×k Zwk ‘ÌMwkw’ DedøwËo G Mwd
gøgpwk KËkËQd„ GidxK Z^wk Rygd þôÙxZËZI G MwdxUk DËlöL
KËkËQd„ lwlËdk GB Mwd ÂËd kgyëbÛdwa BvËkR Kxg Ìmxlk
KxgZwk oËŠ Z×ldw KËkËQd„ kgyëbÛdwËak Kxg iwdËoI eÞhwg
ÌfËlxQl lwlËdk GB Mwd„ lwld MËgnKËbk iËZ iwdgËbpËK L^wPw
Ggv ewxLËK AwZôw xpËoËg Z×ldw Kkw pËtËQ GB MwËd„ mwmðZ
GB AwcøwxZôK xgntËKB xZxd GB MwËdk DeRygø KËkËQd„
GKgwk ÌjËZ Ìb iw
xmùey mwpdwR kpiZ×löwpk MwItw ‘GKgwk ÌjËZ Ìb dw Awiwk
ÌQw› Ìowdwk M^wt’ MwdxU eébm þÿwd bLl KËkËQ„ GK oit
RyxgKwk o¬wËd mpËk gw xgËbËm ewxr RiwËlI dwxrk UwËd
ÌmKËrk o¬wËd iwdÖËnk MÞwËi QÖËU jwItwk AwK×l AwËgbd f×ËU
DËVËQ GB MwËd„ GLËdw jwkw mpkgwoy, Z^wkw hwl gÖSËgd G
MwËdk iiêgwYy„ eÞxZ CËb, DuoËg mÉËk iwdÖËnk MÞwËi QÖËU
jwItwk Ìj xP¢ ÌbLw jwt Zw Ìjd MwËdkB eÞxZâQxg„ j^wkw
MÞwËi ÌjËZ ewËkd dw, Z^wËbk ÌhZËkk AwK×xZ ÌjËdw eÞKwm
ÌeËtËQ G MwËd„ G MwdxUI kPdw Kkw pËtxQl jÖ˦k KwQwKwxQ
oiËt„ Uwdw 9 iwo jÖ˦k ek þñwcyd gwvlwËbËm G MwdxU ZLd
ÌbmËeÞËik GK Adø kKi ÌbøwZdw oÙxÄ KËkxQl„ MwdxUk MyxZKwk
iwjpwkØl AwËdwtwk RwxdËtËQd, MÞwËik xmxmkËhRw ÌiËVwea,
foËlk i-i M¬ Awk o¬øwËglwt eÖK×Ëkk mwd g^wcwËdw NwËU gËo
MËùe ÌiËZ IVwk oÖLþôÙxZB MwdxU kPdwk DeRygø pËt DËVxQl„
MwdxUk xmùey mwpdwR kpiZ×löwp gËld, ‘Awiwk Ìjd iËd pt
Awxi MÞwËik GKxU xUËdk gw K^ÖËrNËk awxK„ ÌoLwdKwk
pwRwËkw ÌlwK, jwkw Kaw ÌgwËS dw, xKìç Mwd ÌgwËS, oÖk
ÌgwËS, ZwËbk Rdø Ggv AeÔgê oÖëbk gwvlwËbËmk Kaw xPìZôw
KËkB Awxi G MwdxU ÌMËtxQlwi„ Awiwk iËd pËtxQl AwiwËK gwk
gwk QÖËU ÌjËZ pËg Awiwk MÞwËi, ÌjLwËd Awiwk þôÙxZ
AwËÄeÙËÅ RxrËt kËtËQ„’
oÖkKwk AwËdwtwk ewkËhR glËld, eÞgwoy gwOwxlk Kaw xPìZôw
KËkB xZxd oÖk xbËtxQËld GB MwËd„ xZxd gËld, ‘eÞgwoy
gwOwxlkw ÌbËm AwoËZ Pwd„ PwBËlB ÌZw Awk ewËkd dw„ xKìç
Kùedw KkËZ ÌZw qxZ ÌdB„ gwvlwk xPkwtZ MÞwiyY exkËgËmk
Kaw iwawt ÌkËLB Awxi G MwËd oÖk xbB’„
Kwkwk H Ìl#p KewU
ekwcydZwk ÌmKl ÌhËO iÖx£ßk Awpµwd RwdwËdwk Mwd ‘Kwkwk H
Ìl#p KewU, ÌhËO Ìfl KkËk ÌlwewU’ Ìnwrm þÿwd bLl KËkËQ„
xgËbÛwpy Kxg KwRy dRkØl Bolwi G MwËdk oÛÄw„ ÂcÖ
ekwcydZwk ÌmKl dt, og gédw I ÌmwnËYk Kgl ÌaËK bÖ bÖgwk
iÖx£ßk Awpµwd RwdwËdw pËtxQl G MwËdk iwcøËi„ GKgwk
xgÛxUm JexdËgxoK mwoKËbk Kgl ÌaËK, AwËkKgwk ewxKþZôwxd
ÌbwokËbk pwZ ÌaËK ÌbmËK iÖ£ß KkËZ iÖx£ßËjw¦wËbk ÌeÞkYw
jÖxMËtxQl G Mwd„ 1921 owËl Kxg dRkØl MwdxU xlËLxQËld„
eÞwt mZ gQk pËZ Pll, GLËdw G MwdxU iwdÖËnk iÖËL iÖËL
Ìmwdw jwt„ MwdxUk ÌeÞqweU oóeËKê KlKwZwk dRkØl MËgnK
xRtwb Awlyk iìZôgø ÌdZwxR oÖhwn PëbÛ goÖ ÌjLwËdB
xgÛxUmxgËkwcy AwËëbwlËdk Rdø ohw-oiwËgm KkËZ ÌjËZd,
ÌoLwËdB oËŠ xdËZd Kxg dRkØlËK„ ÌdZwxRk ohwk oÖPdw ovMyZ
xQl G Mwd„ Awk G MwdxU MwBËZd dRkØl xdËRB„ GK ejêwËt G
MwdxU xgÛxUmxgËkwcy AwËëbwlËdk AdøZi mx£ß pËt IËV„
xgÛxUm okKwk ÌMwUw hwkZgËnê MwdxUËK gwËRtw® KËk„ 1947
owËlk þñwcydZw ARêËdk icø xbËt xgÛxUm mwoKËbk Kkwl MÞwo
ÌaËK iÖx£ß ewt G MwdxUI„ Zwkek gwvlwËbËmk eÞLøwZ PlxâP¢Kwk
Rxpk kwtpwËdk xdxiêZ ‘Rygd ÌaËK Ìdtw’ PlxâPË¢ G MwdxU
gøgpwk Kkw pËtxQl„ ewxKþZôwd okKwk PlxâP¢xUËK Qwre¢ xbËZ
Pwtxd ZLd„ eËk RdZwk ZygÛ AwËëbwlËd Qwre¢ ewt PlxâP¢xU„
1971 owËlI jÖ˦k ÌeÞkYw jÖxMËtxQl G Mwd„
GB
ebôw GB ÌiNdw, GB jiÖdw
AwËgMËK dwëbxdK kÕe xbËZ GB ebôw, GB ÌiNdw, GB jiÖdw
MwdxU xlËLxQËld AwgÖ Rwfk„ ÌMËtxQËld Zwk ÌoB oitKwk þèy,
lwld ovMyZxmùey fxkbw ewkhyd„ ÌmÛwZwËbk ÌhwËU o®bm þÿwd
bLl KËkËQ G Mwd„ ÌbËmk kÕe, eÞwKÚxZK HxZpø I hwgwËgËMk
oÖëbk eÞKwm AwËQ G MwËd, G MwdxU oóeÔYê AkwRÐdxZK Gid
xgËgPdw ÌaËKB ÌmÛwZwkw G MwdxUËK xbËtËQ 17Zi ÌmÛÅËZòk
ijêwbw„
18Zi þÿwd bLl KËkËQ xgËbÛwpy Kxgk ‘Pl Pl Ecµê MMËY gwËR
iwbl’„ gøx£ß RygËd KwRy dRkØl xdËRI xQËld GKRd ÑoxdK„
Z^wk ÑoxdK RygËd xdËR xdËR Mwd xlËL oÖk KkËZd xdËRB„ G
MwdxU Z^wk AdøZi DbwpkY„
19Zi þÿwd bLl KËkËQ xmùey mwpdwR kpiZÖlöwpk KËŸ MwItw GK
Zwkw Z×B ÌbËmk Kaw glËk Ggwk gl„ GK eÞxZx¢ßtwt mwpdwR
kpiZÖlöwp gËld, MwdxU Ìgm RdxeÞt pËg Zw AwËMB ÌhËgxQlwi„
xKìç GZ RdxeÞt pËg, ogêKwËlk Ìokw 20xU MwËdk ZwxlKwt
RwtMw ewËg Zw Awmw Kxkxd„ MwdxUk MyxZKwk MwRy iwjpwkØl
AwËdwtwk glËld iwxU I iwdÖËnk iwËS Ìimwk Rdø opR Kawt
MwdxU xlËLxQlwi„ oÖkKwk AwËdwtwk ewkËhR RwdwËld MÞwËik
ogÖR hkw ÌiËVweËa PlËQ gwDl, Gid GKxU bÙmø iwawt ÌkËLB
Gk oÖk KËkxQËld„
ogêKwËlk ogêËmÛÅ MwËdk ZwxlKwt 20Zi þÿwËd AwËQ ‘Z×xi xK
ÌbËLQ Kh× RygËdk ekwRt’„ nwU bmËKk RdxeÞt PlxâP¢ ‘GZU×K×
Awmw’t G MwdxU RwtMw ÌeËtxQl„ MwdxU xlËLxQËld W.
Ìiwpwóib ixdkØŒwiwd, oÖkKwk oZø owpw„ j^wk KËŸ G MwdxU
iwdÖËnk iËd dwrw xbËtËQ, xZxd Aw²Öl Rgµwk„
|
